Thượng Thư Bộ Công Nguyễn Xuân Phiêu là Vị Hiệu trưởng đầu tiên của trường?
Theo tác giả Đinh Ngọc Lân trong bài viết “Cụ Thương Thư xuất thân từ nhà công nghiệp” đăng trên báo Nhân dân. số ngày 25 tháng 5 năm 1999 có nhận định: Có thể nói, Nguyễn Xuân Phiêu là vị Hiệu trưởng của trường Kỹ nghệ đầu tiên ở nước ta.
Theo bản ghi “Tiểu sửa các vị tiền bối tài đức họ Nguyễn và các họ làng Hành Thiện thời Hán Học do Đặng Xuân Viện (thân sinh của cố Chủ tich Trường Chinh) và Nguyễn Văn Bổn (Trưởng nam dòng cụ Lang Tài họ Nguyễn) biên soạn in năm 1996 có ghi: Năm Thành Thái Thứ 7 (1911), Nguyễn Xuân Phiêu được cải bổ Hộ Lý trường Bách Công, sửa chữa hai cống nội điện…
Trường Bách Công (Bá Công) Huế – Kỹ nghệ thực hành Huế (Nay là trường Cao đẳng Công nghiệp Huế, Bộ Công Thương)
Tác giả Quốc Phong đã có những nghiên cứu về cụ Nguyễn Xuân Phiêu:
Cụ Xuân Phiêu từng giữ chức Thượng thư Bộ Công năm 1916 (như chức Bộ trưởng Công Thương bây giờ) mà không hề có học vị bằng cấp thi cử gì. Tất cả là do cụ quá giỏi về khoa học công nghệ mà các trường lớp đào tạo của Việt Nam hồi đó lại chưa có nên cụ không thể đi thi ở đâu được.
Do đây là nhân vật rất đặc biệt, cụ lại là người cùng làng Hành Thiện (tỉnh Nam Định) với tôi cho nên tôi có dịp tìm hiểu khá kỹ về cụ thông qua gia phả của dòng tộc và sử sách đã từng viết.
Tuy sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống nho học, cha và anh đều là cử nhân và làm quan nhưng chàng trai Nguyễn Xuân Phiêu lại không có một bằng cấp, học vị gì.
Từ nhỏ ông đã ham tìm hiểu những kỹ thuật ứng dụng trong đời sống của phương Tây. Ông tỏ ra có năng khiếu về kỹ thuật thực hành đến kỳ lạ, khác người.
Năm 1881, ông được cha tiến cử với vua. Vua nể quan Thị lang Bộ Công (là cha ông) mà đặc cách nhận cho ông vào làm việc trong chính cơ quan của cha với chức Thừa biện Công bộ vì vua phát hiện ra ông đúng là có những khả năng khác người .
Ông làm việc rất mẫn cán và rất thông minh nên được vua Tự Đức phát hiện tiếp những khả năng tiềm ẩnnên cử đi học các khoa họckỹ nghệ của Tây Âu ở nước ngoài.
Trước khi ông đi học, vua Tự Đức khuyến khích rất sòng phẳng và thú vị: “Hễ học tập được kỹ nghệ một nước thì lấy lệ Cử nhân bổ dụng (tức là được tính tương đương), kỹ nghệ của hai nước thì lấy lệ Tiến sĩ bổ dụng, kỹ nghệ ba nước thì lấy lệ Hoàng giáp bổ dụng”.
Điều này chứng tỏ vua Tự Đức rất coi trọng kỹ nghệ Tây Âu mà dân mình thì chưa mấy ai được tiếp cận nó và sẽ cho bằng đặc cách như vậy chăng.
Đối với người Việt Nam thời đó, các môn kỹ thuật về công nghệ cao, chính xác của phương Tây đều được xem là mới lạ.
Chỉ có sau 6 tháng nghiên cứu thực tế tại Hồng Kông và Singapore,bằng trí thông minh hiếm có và sự chăm chỉ chịu khó học tập, ông Nguyễn Xuân Phiêu đã nắm được nhiều kỹ thuật mới lạcủa phương Tây đến độ kinh ngạc.
Về nước, ông chế ra 2 khẩu súng (một khẩu kiểu của Anh, một khẩu kiểu của Pháp), mô hình chiếc tàu thủy Chaloupe, 1 cái đồng hồ kiểu Anh, rồi dâng lên vua để báo cáo kết quả học tập của mình.
Một người không có bằng cấp khoa học, chỉ bằng con đường tự học mà chế tạo được những vật tinh xảo không kém gì kỹ thuật châu Âu thì thật là một kỳ tài chỉ sau từng đó thời gian tìm hiểu.
Ông Nguyễn Xuân Phiêu xin vua cho thành lập các xưởng Bách công kỹ nghệ ở Hải Phòng, Đà Nẵng, Biện Sơn để chế tạo vũ khí, đóng tàu thủynhằm tăng cường sức mạnh quốc phòng, bảo vệ vững chắc bờ cõi. Thế nhưng đề nghị của ông không được triều đình chấp nhận vì đám quần thầnngày đó chỉ mải thơ phú mà xao lãng phát triển công nghệ, khoa học. Thậm chí họ còn muốn trị tội ông khi đề xuất những chuyện nói trên. Vua cũng biết đây là người tài nên không chấp nhận ýđám quần thần. Tuy nhiên vua Tự Đứckhông quyết liệt bảo vệ ông, không tạo điều kiện cho ông thực hiện các ý tưởng trên, chỉphong cho ông chức Chủ sự Công bộ.
Đến năm 1886, ông Nguyễn Xuân Phiêu được giao nhiệm vụ mở xưởng đúc tiền niên hiệu Đồng Khánh.
Năm 1887 ông được phong làm Bang biện Nha đúc tiền Quốc gia.
Năm 1894 ông được cử ra Thanh Hóamở Nha Thông Bảo (tức Nha đúc tiền) ở Cẩm Thủyvà làm Bang tá nha này.
Năm 1901 triều đình triệu ông về Huế, giao trông coi việc đóng tàu và sửa chữa tàu. Đây chính là một phầnviệc ông từng đề xuất ngay khi về nước nhưng không được chấp nhận.
Ông phát huy sở trường, hoàn thành tốt nhiệm vụ, được vua ban cho áo gấm có thêu hình 9 con rồng, lại sai ông chế tạo xe hơi và các đồ ngự dụng trong triều đình.
Năm 1906 ông làm Hộ lý Cục Nông Công kỹ nghệ.
Năm 1911 ông chuyển làm Hộ lý Trường Bách công. Có thể coi ông là hiệu trưởng đầu tiên của trường kỹ nghệ nước ta. Ông còn được triều đình tín nhiệm giao cho phụ trách sửa chữa các công trình trong Nội điện. Công việc hoàn thành mỹ mãn, vua thưởng cho ông 500 lạng bạc nhưng ông chỉ nhận 200 lạng đủ thanh toán tiền công cho thợ.
Năm 1915 ông phụ trách tu sửa điện Thái Hòa. Việc hoàn thành, ông được ban Nhị hạng kim khánh và được thăng Tham tri Bộ Công.
Năm 1916 (đời vua Khải Định) ông lại được thăng chức Thượng thư bộ Công.
Năm 1918 ông nghỉ hưu, mở trường dạy học ở quê. Nghỉ hưu rồi ông vẫn được vua ưu ái. Năm 72 tuổi ông còn được vua nhớ đến và mời về triều dự Chưởng yến.
Là người không có học vị, bằng cấp gì, vậy mà cụ Nguyễn Xuân Phiêu phấn đấu trở thành quan Thượng thư Bộ Công, có nhiều đóng góp thiết thực về kỹ nghệ phục vụ đất nước. Sự học của ông không câu nệ hình thức mà chủ yếu là con đường tự học, quan trọng nhất là thực học. Ông quả là tấm gương sáng cho các thế hệ noi theo và có lẽ hôm nay, chúng ta cũng không nên quá xem trọng bằng cấp mà phải thực tài. Điều mà chúng ta rút ra từ câu chuyện cũ nói trên, đó là việc thực học, không bằng cấp của cụ Nguyễn Xuân Phiêu còn hơn nhiều người thời nay quá sính bằng cấp mà không làm được việc trong các cơ quan nhà nước. Cứ nghĩ tới tình trạng thực chất bằng cấp bây giờ thì quả thực rất buồn.
http://tranmygiong.blogtiengviet.net/2014/10/28/nguy_n_xuan_phieu_m_t_ng_i_th_c_h_c_t_li
